Η έννοια της βιωσιμότητας στην πολιτική χωρικού σχεδιασμού: διαχρονική θεώρηση και σύγχρονες προκλήσεις

Abstract

Από τον ορισμό της έκθεσης Brundtland το 1987, έχει αναπτυχθεί εκτενής βιβλιογραφία γύρω από τη βιώσιμη ανάπτυξη, με μεγάλο μέρος της συζήτησης να επικεντρώνεται στη διερεύνηση της αλληλεπίδρασης μεταξύ των επιμέρους αρχών της. Η έννοια της βιωσιμότητας διεύρυνε την «παραδοσιακή» οικονομική προοπτική της ανάπτυξης, συμπληρώνοντάς την με περιβαλλοντικές και κοινωνικές πτυχές που έχουν διαγενεακό χαρακτήρα. Οι αρχές της έχουν υιοθετηθεί από την πλειονότητα των συστημάτων σχεδιασμού, όπως και το ελληνικό, τόσο σε επίπεδο κεντρικής κατεύθυνσης πολιτικής όσο και σε επίπεδο θεσμών και στοχεύσεων των επιμέρους εργαλείων. Εντούτοις, αν και η βιωσιμότητα ως στόχος του σχεδιασμού αρθρώνεται γύρω από το μοντέλο των «τριών πυλώνων», στην πράξη για πολλά χρόνια ο χωρικός σχεδιασμός έδινε έμφαση στην περιβαλλοντική πτυχή και πιο συγκεκριμένα στον τρόπο με τον οποίο η αστική ανάπτυξη μπορεί να αντιμετωπιστεί με βιώσιμο τρόπο, λαμβάνοντας υπόψη τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Το 2015, η Ατζέντα του 2030 του ΟΗΕ για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη προσδιόρισε 17 Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΣΒΑ) που στοχεύουν στην αντιμετώπιση, με δυναμικό και λειτουργικό τρόπο, των σύγχρονων οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών προκλήσεων. Οι ΣΒΑ υιοθετούν μία ολιστική προσέγγιση, αναδεικνύοντας ζητήματα ολοκλήρωσης και συμπληρωματικότητας μεταξύ τους, με πρόθεση η εφαρμογή τους να δημιουργεί πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα. Η παρούσα εργασία επιχειρεί μια αναδρομή στα τελευταία 25 χρόνια της χωροταξικής και πολεοδομικής πολιτικής στην Ελλάδα με σκοπό να φωτίσει ορισμένα κρίσιμα ζητήματα του τρόπου ενσωμάτωσης των αρχών και επιμέρους πτυχών της βιώσιμης ανάπτυξης. Η διερεύνηση αφορά κυρίως το θεσμικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε την εκάστοτε χρονική περίοδο με αναφορές και στα επιμέρους εργαλεία (επίπεδα και τύποι σχεδίων) εφαρμογής του. Σήμερα ο χωρικός σχεδιασμός καλείται να αντιμετωπίσει νέες προκλήσεις αλλά και να κατανοήσει, να υιοθετήσει και να εφαρμόσει νέες έννοιες και αρχές για τη χωρική ανάπτυξη. Στο πλαίσιο της αναζήτησης μιας ολιστικής προσέγγισης, ισχυρά ζητήματα που αναδεικνύονται είναι η ανάγκη ύπαρξης μιας σαφούς στόχευσης της πολιτικής και σύζευξης του χωρικού με τον αναπτυξιακό σχεδίασμά. Στα συμπεράσματα αξιολογούνται οι μεταβολές στον τρόπο ενσωμάτωσης της έννοιας, σε συσχέτιση και με τις σύγχρονες προκλήσεις για τον χωρικό σχεδίασμά.